روز شعر و ادب پارسي

 

در تقويم رسمي جمهوري اسلامي ايران، 27 شهريور، زادروزد استاد شهريار بعنوان روز شعر و ادب پارسي نامگذاري شده است. اين روز را به هماه اهالي شعر و ادب پارسي تبريك عرض مي نمائيم

 

فرا رسيدن تاسوعا و عاشوراي حسيني تسليت باد

خلاصه اي كتاب حماسه حسيني، نوشته متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري

کتاب «حماسه حسینی» مشتمل بر سخنرانی‌‌‌‌ها و یادداشت‌‌‌های استاد مطهری درباره امام حسین علیه‌السلام است که از حدود سال 1347 تا 1356 (1388-1397ق) ایراد و نوشته شده و تاکنون سی نوبت به چاپ رسیده است. این کتاب تاریخ‌نگاری نیست، بلکه تحلیل تاریخ است و در آن به جنبه درس‌آموزی و الگوگیری از قیام امام حسین علیه‌السلام و لزوم پیراستن آن از تحریفات تکیه و تأکید شده است. از آن‌جا که استاد مطهری، خود، عهده‌دار فراهم کردن این کتاب نشده بود و فرصت تجدیدنظر در مطالب آن را پیدا نکرده بود و مطالب آن را با تفاریق گفته و نوشته بود، مسامحاتی در کتاب یافت می‌شود. با این وصف، نکاتی جدید و ارزشمند در کتاب وجود دارد و لذا آن را در شمار منابع مهم می‌توان قلمداد کرد.

جلد اوّل کتاب درباره‌ی تحریفات در عاشورا، حماسی بودن قیام امام حسین علیه‌السلام و عنصر تبلیغ در قیام آن حضرت است. در جلد دوم به عنصر امر به معروف و نهی از منکر در قیام امام حسین علیه‌السلام پرداخته و بر آن تأکید بسیار شده است. آن‌گاه از شعار‌های عاشورا، تحلیل آن واقعه و ماهیّت آن سخن رفته است. جلد سوم شامل یادداشت‌‌های نویسنده است که پاره‌‌ای از آن‌ها جهت آمادگی برای سخنرانی نوشته شده و در واقع، مواد خام سخنرانی‌‌هایی است که ایراد شده و در جلد اوّل و دوم به چاپ رسیده است. در این جلد، از جمله، به ریشه‌های تاریخی حادثه کربلا پرداخته شده و نقد گونه‌‌ای بر کتاب شهید جاوید و حسین علیه‌السلام وارث آدم درج گردیده است.

در لابه‌لای کتاب نکاتی ارزنده و آموزنده وجود دارد؛ از جمله این‌که به وفور تحریفات در واقعه عاشورا اشاره و کتاب روضة‌الشهداء و اسرارالشّهاده و محرق‌القلوب مخدوش دانسته شده است. نکته دیگر درباره‌ی قیام امام حسین علیه‌السلام است که علل آن، امتناع امام از بیعت با یزید، پذیرش دعوت مردم کوفه و امر به معروف و نهی از منکر شمرده شده است. در جایی از کتاب اشاره شده که کربلا ضمن این‌که «نمایشگاه جنایت» است، «نمایشگاه روحانیت و معنویت» نیز است، «ولی اهل منبر کمتر به این جنبه توجه دارند». بنابراین کربلا باید به گونه‌‌ای معرّفی شود که امام حسین علیه‌السلام و ابوالفضل و زینب قهرمان آن شمرده شوند، نه شمر و سنان. (ج 3، ص 73). هم‌چنین گفته شده است که امام حسین علیه‌السلام سه گونه شهادت دارد: «شهادت تن» به دست یزیدیان، «شهادت شهرت و سمعه» به دست خلفا و بویژه متوّکل و «شهادت هدف» به دست «اهل منبر» و از این سه گونه شهادت، «سومی بزرگ‌ترین مرحله شهادت است». (ج 3، ص 75). از دیگر نکات کتاب این است که گفته شده مکتب امام حسین علیه‌السلام نه تنها «مکتب گناهکارسازی» نیست، بلکه از مکتب صالح‌سازی هم برتر است و «مکتب مصلح‌سازی» است. (ج 3، ص 76).

کتاب یاد شده با همین عنوان در جلد هفدهم مجموعه آثار استاد مطهری چاپ شده است. (چاپ اوّل: تهران و قم، انتشارات صدرا، 1377). هم‌چنین این کتاب ذیل عنوان الملحمة الحسینیة به عربی ترجمه شده است که این خود بر اهمیت کتاب می‌‌فزاید. البته در این چاپ به نام مترجم آن تصریح نشده است. (چاپ سوم: قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، 1413ق). ذکر این نکته الزامی است که چون خود شهید مطهری این کتاب را ننوشته‌‌اند و لذا ممکن است کاستی‌‌‌هایی نیز مشاهده شود، ولی باز هم از ارزش‌‌‌های کتاب نمی‌‌توان به سادگی عبور کرد.

جلد اول

جلد اول این مجموعه مشتمل بر سخنرانی‌‌های آن شهید بزرگوار پیرامون حادثه کربلا بود که با استقبال شایانی روبرو گردید، این جلد شامل سه بخش زیر می‌‌باشد:

بخش اول حاوی چهار سخنرانی درباره‌ی «تحریفات در واقعه‌ی تاریخی کربلا» است، که در فروردین‌ماه 1348ش برابر با محرم 1389ق در حسینیه ارشاد ایراد شده است. در این بخش شهید مطهری ابتدا تحریف را معنی کرده و انواع (لفظی و معنوی) آن را هم بیان کرده است، سپس به عوامل تحریف می‌‌پردازند: 1)دوستان ناآگاه و دشمنان مغرض 2) تمایل بشر به اسطوره‌سازی و افسانه‌سازی 3) کج‌فهمی از قیام امام حسین علیه‌السلام.

شهید مطهری در خلال بحث‌هایش متذکر می‌‌شوند که متأسفانه هر دو نوع تحریف در واقعه کربلا رخ داده است و از آن‌جا که سبب این تحریفات دو قشر علما (خواص) و مردم (عوام) بوده‌‌‌اند و لذا خود این دو گروه باید دست به کار شوند و در برابر تحریف‌‌‌ها ایستادگی بکنند. برخی تحریفاتی که ایشان نسبت به آن‌ها تذکر می‌‌دهد عبارتند از:

1) هدف امام حسین علیه‌السلام.

2) اسقونی شربة من الماء.

3) آب آوردن حضرتِ ابوالفضل، در کودکی برای امام حسین علیه‌السلام.

4) خروج امام حسین علیه‌السلام از مدینه همانند پادشاهان.

5) حضورِ لیلا در کربلا و داستان‌‌‌های مرتبط به آن.

6) عروسی قاسم.

7) حضور هاشم مرقال.

8) حضور اسیران در روز اربعین بر مزار شهدای کربلا.

9) بی‌‌خبری امام سجاد علیه‌السلام از میدانِ نبرد.

10) پراکنده شدنِ اصحابِ امام حسین علیه‌السلام در شب عاشورا.

11) داستان شیر و فضه.

12) داستان فاطمه‌ی صغری.

بخش دوم متشکل از سه سخنرانی تحت عنوان «حماسه حسینی» است که در فروردین 1348ش برابر با محرم 1389 ق در حسینیه ارشاد ایراد کرده‌‌اند. استاد شهید مطهری در این بخش متذکر می‌‌شوند که در حادثه‌ی کربلا تقابل سفیدی (شجاعت و ایثار حسینی) و سیاهی (جنایات یزیدیان که در تاریخ سابقه نداشته) است و ایشان معتقدند حماسه کربلا، حماسه مقدس که عامل شخصیت یافتن جامعه‌ی اسلامی است.

بخش سوم مجموع هفت سخنرانی پیرامون «عنصر تبلیغ در نهضت حسینی» است که در سال 135 ش و در ماه محرم در مسجد «جاوید» تهران ایراد شده است. در این بخش ضمن بررسی «عنصر تبلغ در نهضت حسینی» به طور کلی «تبلیغ در اسلام» نیز مورد بحث قرار واقع شده است. در این بخش شهید مطهری ابتدا به مفهوم تبلیغ پرداخته و سپس روش‌‌های تبلیغی بالخصوص روش‌‌‌های تبلیغی نهضت حسینی را متذکر شده‌‌اند.

شهید مطهری در این بخش مدعی است که دین اسلام دارای ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و فردی است، که مظاهر تجلی این ابعاد ائمه‌ی معصومین علیهم‌السلام هستند، بعد از بیان این دو مقدمه ایشان می‌‌گویند حادثه کربلا اوج تجسم عملی اسلام بود و سپس به نقش زن در ساختن تاریخ و بالخصوص نقش حضرت زینب سلام‌الله علیها و اهل‌بیت امام حسین علیه‌السلام در مدت اسارتشان پرداخته و شرایط مبلّغان را نیز در آخر متذکر شده‌‌اند.

جلد دوم

جلد دوم این مجموعه مشتمل بر سخنرانی‌‌های آن شهید بزرگوار پیرامون حادثه کربلا بود که با استقبال شایانی روبرو گردید، این جلد از مجموعه «حماسه حسینی» مشتمل بر چهار بخش است:

بخش اول که بخش چهارم این مجموعه می‌‌باشد، شامل هفت سخنرانی متفکر شهید استاد مرتضی مطهری تحت عنوان «عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی» است که در محرم سال 1390ق برابر با اسفند 1348ش (و فروردین 1349ش) در حسینیه ارشاد ایراد شده است. در این بخش علاوه بر موضوع مذکور، به طور کلی «امر به معروف و نهی از منکر» مورد بحث واقع شده مانند این‌که شرائط امر به معروف و نهی از منکر و یا ارزش این کار نزد علمای اسلام پرداخته است و در خلال آن مسائل اجتماعی و سیاسی روز نیز مطرح گردیده است، از جمله در جلسه ششم، کارنامه مسلمین در «مسأله فلسطین» مورد بررسی قرار گرفته است و به نظر شهید مطهری ما کارنامه خوبی در امر به معروف نداریم، که نظریه‌ی دور از آبادی هم نمی‌‌باشد. خلاصه بعد از بیان تمامی این مسائل به مبحث اصلی خود یعنی تأثیر امر به معروف و نهی از منکر اهل‌بیت امام حسین علیه‌السلام پس از حادثه کربلا پرداخته است.

بخش پنجم، مشتمل بر یک سخنرانی استاد شهید تحت عنوان «شعار‌های عاشورا» می‌‌باشد. این سخنرانی در روز عاشورا و در حدود سال 1352ش در مسجد جامع نارمک (تهران) ایراد شده است. شهید مطهری طبق عادت معمول در سخنرانی‌‌‌های خود باز هم به تعریف از تیتر بحث خود می‌‌پردازند و کلمه‌ی شعار را توضیح می‌‌دهند و ذکر می‌‌کنند کلمه شعار در اصل عبارت بوده است از شعر‌ها و یا نثر‌هایی که در جنگ می‌‌خواندند و بعد از آن وارد شعار‌های خود حضرت امام حسین علیه‌السلام می‌‌شوند و تک تک آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌‌دهند.

«تحلیل واقعه عاشورا» که بخش سوم این کتاب و بخش ششم مجموعه «حماسه‌ی‌ حسینی» را تشکیل می‌‌دهد، عنوان سخنرانی آن شهید گران‌قدر در سال 1356ش و در یکی از جلساتی است که به طور هفتگی در برخی منازل تشکیل می‌‌شد و موسوم به «جلسه‌ی یزدی‌‌ها» بود. شهید در این جلسه می‌‌فرمایند که: حادثه عاشورا مثل بسیاری از حقایق این عالم است که در زمان خودشان بسا هست آن‌چنان که باید شناخته نمی‌‌شوند. سپس به تحلیل خود از واقعه‌ی عاشورا به صورت مفصل می‌‌پردازند.

بخش هفتم یعنی «ماهیت قیام حسینی» مجموع سه نیم جلسه سخنرانی استاد شهید پیرامون حادثه کربلا است. شهید مطهری معتقد است یکی از مسائل در مورد نهضت امام حسین علیه‌السلام اینست که ماهیت این نهضت چه بوده است؟ آیا این نهضت از نوع یک انفجار بوده است؟ از نوع یک عمل ناآگاهانه و حساب نشده؟ و یا نه، یک عمل آگاهانه بوده است و در ادامه شبهات پیرامون این ماهیت را مطرح و یکی یکی رد می‌‌کند.

جلد سوم

این جلد شامل نوشته‌‌‌ها و یادداشت‌‌هایی از استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری در این باب است. در مورد مطالب این جلد لازم است توضیحاتی داده شود:

1) این کتاب حاوی مطالبی است که استاد شهید به مرور ایام نگاشته‌‌اند و هدف از این نگارش، یادداشت مطالب قابل توجه، جهت مراجعه بعدی و یا آمادگی برای سخنرانی بوده است و لذا این مطالب از نظر اجمال و تفصیل متفاوت می‌‌باشند به طوری که برخی از آن‌ها به صورت یک مقاله است و برخی دیگر چند سطری بیش نیست و به علاوه در موارد اندکی مطلب با اشاره و به اصطلاح تلگرافی بیان شده است.

2) کتاب حاضر شامل ده بخش است که موضوع پنج بخش آن جدید است و موضوع پنج بخش دیگر، همان موضوعات سخنرانی‌‌هایی است که در جلد‌های اول و دوم این مجموعه به چاپ رسیده‌‌اند و البته این پنج بخش مطالب مشترکی نیز با جلد‌های اول و دوم دارند با این تفاوت که آن‌ها سخنرانی است و این‌‌ها نوشته و یادداشت و نیز هر یک حاوی مطالبی است که دیگری فاقد آن است و به عبارت دیگر این دو مکمل یکدیگرند.

بخش اول این جلد از کتاب حماسه حسینی پیرامون ریشه‌‌‌های تاریخی حادثه کربلا می‌‌باشد و این‌که چگونه شد که امت پیغمبر فرزندش را به شهادت رساندند؟ در ادامه نیز در خلل بحث‌‌‌های خود پیرامون ارزش شهید و شهادت، قیام‌‌‌های مقدس، علل تقدس یک نهضت، مبارزه با جهل و ظلم، رضا و تسلیم و فلسفه تعظیم عاشورا به بحث می‌‌پردازد.

بخش دوم یادداشت در مورد ماهیت و نهضت قیام امام حسین علیه‌السلام می‌‌باشد که در جلد دوم به تفصیل ذکر شد. سپس به عوامل موثر در قیام حضرت مانند بیعت، دعوت مردم کوفه و امر به معروف و نهی از منکر می‌‌پردازد. در ادامه شهید مطهری به مناسبت این بحث سوالاتی را پیرامون نهضت امام حسین علیه‌السلام می‌‌پرسد، که بیشتر این سوالات ناظر به کتاب شهید جاوید آقای صالحی نجف‌آبادی است.

بخش سوم این کتاب در مورد شباهت‌‌‌های امام حسین علیه‌السلام و حضرت مسیح علیه‌السلام می‌‌باشد. در این بخش شهید مطهری شباهت‌‌‌های این بزگوران را به دو بخش تقسیم می‌‌کند: 1) شخصیت واقعی: از جمله مادر هر دو بزرگوار سیدالنساء صدیقه، مخاطب ملائکه و بتول بوده‌‌اند و یا مدت حمل و مبارک بودن هر دو بزرگوار. 2) سوء تعابیر و سوء‌استفاده‌‌‌های مردم از هر دو بزرگوار.

بخش چهارم در مورد عنصر امر به معروف در نهضت حسینی است که اشاراتی را قبلاً به آن داشته‌ایم و لذا از ذکر دوباره مطالب خودداری می‌‌کنیم.

بخش پنجم کتاب در مورد یادداشت‌‌‌های ایشان در مورد تحریفات در واقعه تاریخی عاشورا است، که در بخش اول جلد اول توضیحاتی داده شده است و ذکر دوباره آن جایگاهی ندارد.

بخش ششم نقدی بر کتاب حسین علیه‌السلام وارث آدم دکتر علی شریعتی است. به نظر شهید مطهری این کتاب نوعی روضه مارکسیستی برای امام حسین علیه‌السلام است که تازگی هم دارد. شهید مطهری در ادامه می‌‌فرمایند چیزی که در این جزوه به چشم نمی‌‌خورد شخصیت امام حسین علیه‌السلام و آثار نهضت ایشان است.

بخش هفتم یادداشتی بر حماسه‌ی حسینی است که در آن به مناسبت از عوامل تقویت و تضعیف شخصیت می‌‌پردازند.

بخش هشتم بحث عنصر تبلیغ در نهضت حسینی از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفته شده است، مثلاً از بعد توحیدی و عرفانی، حماسه‌آفرینی، مردانگی و شرافت، اخلاقی و در آخر موعظه‌ای.

بخش نهم یادداشت‌‌‌های متفرق شهید مطهری است.

بخش دهم کتاب نیز حاشیه‌‌‌های استاد مطهری بر کتاب شهید جاوید آقای صالحی نجف‌آبادی تا صفحه 215 کتاب است.

این کتاب در چاپ‌‌‌‌های اخیر در دو مجلد ارائه گردیده است. جلد اول این مجموعه شامل هفت فصل است. فصل اول با عنوان «حماسه حسینی»، مجموعه سه سخنرانی استاد شهید می‌‌باشد که تحت همین عنوان ایراد شده است. فصل دوم را سخنرانی‌‌‌های استاد تحت عنوان «تحریفات در واقعه تاریخی کربلا» تشکیل می‌‌دهد. «ماهیت قیام حسینی» عنوان فصل سوم این کتاب است و فصل چهارم را سخنرانی آن شهید بزرگوار پیرامون «تحلیل واقعه عاشورا» تشکیل می‌‌دهد. «شعار‌های عاشورا» عنوان فصل پنجم این کتاب می‌‌باشد. فصل ششم شامل هفت سخنرانی استاد شهید تحت عنوان «عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی» است. در این فصل، علاوه بر مورد بحث واقع شدن موضوع اصلی، «امر به معروف و نهی از منکر» مسائل اجتماعی و سیاسی روز نیز مطرح گردیده و «کارنامه مسلمین در قبال مسأله فلسطین» بررسی شده است. «عنصر تبلیغ در نهضت حسینی» فصل هفتم این کتاب است که هفت سخنرانی استاد تحت همین عنوان را شامل می‌‌گردد.

جلد دوم مجموعه «حماسه حسینی» شامل نوشته‌‌‌ها و یادداشت‌‌‌های استاد شهید آیت‌اللّه مرتضی مطهری در این باب است. این کتاب حاوی مطالبی است که استاد شهید به مرور ایام نگاشته‌‌اند و هدف از این نگارش، یادداشت مطالب قابل توجه جهت مراجعات بعدی یا آمادگی برای سخنرانی بوده است. این مطالب از نظر اجمال و تفصیل متفاوت می‌‌باشند، به طوری که برخی از آن‌ها به صورت یک مقاله است و برخی دیگر چند سطری بیش نیست و در موارد اندکی، مطلب با اشاره بیان شده است.

این جلد از کتاب شامل هشت فصل است که موضوع برخی از آن‌ها همان موضوعات جلد اول است. برخی موضوعات و مطالب نیز اختصاصی است، به طوری که می‌‌توان گفت فصول جلد اول و دوم به نوعی مکمل یکدیگرند.

لازم به یادآوری است در یادداشت‌‌‌های منتشر شده از شهید مطهری، یادداشت‌‌‌هایی در زمینه‌ی مبارزه با خرافه‌‌ستیزی وجود دارد که برای نمونه به برخی از آن‌ها اشاره می‌‌شود:

1) تحریفات و ارجاع به کتاب نفیس الاخبار الدخیله

2) تحریف کلمه

3) حسین علیه‌السلام وارث آدم

4) خطابه و منبر

5) روحانیت

آخرین نکته این‌که در انتقاد از کتابِ حماسه‌ی حسینی، کتابی با این مشخصات نوشته شده است: نعمت الله صالحی نجف‌آبادی، نگاهی به حماسه حسینی استاد مطهری. (چاپ اوّل: تهران، انتشارات کویر، 1370) در این کتاب ضمن تأیید انتقاد‌های استاد مطهری از تحریفات و خرافات، با زبان علمی، به نقد پاره‌‌ای از منقولات تاریخی کتاب فوق پرداخته شده است. این کتاب پس از چاپ امکان پخش نیافت و خبر آن در روزنامه سلام (4 بهمن 1371، شماره 488) آمده است.

روز بزرگداشت ابوعلي سينا

يكم شهريور، روز بزرگداشت حكيم ابوعلي سينا، روز همدان و روز پزشك را به همه پزشگان سرزمين علي الخصوص پزشكان روستاي اشترمل تبريك و تهنيت عرض مي نمايم.